نارنیا، اربابِ حلقهها، بازیِ تاج و تخت، هری پاتر، هابیت، دارن شان، کُنان بربر و هوشمندانِ سیارهٔ اوراک؛ شاید همهٔ اینها برای من و شمای خواننده آشنا باشند. این آثار، از کتاب تا نمایشنامه تا فیلم و سریال، همگی در ژانرِ بزرگی جای میگیرند که نامش فانتزی است. گولِ معادلِ فرهنگستان را نخورید؛ «فانتزی» خیالپردازی نیست. فانتزی همان است که داستانی میگوییم و میشنویم که در دنیای ما جا نمیگیرد و اگر بخواهیم آن را به همین دنیا بیاوریم، همهچیزش بههم میریزد. هری پاتر را اگر بخواهیم به دنیای خودمان بیاوریم، جز نبردِ خیر و شر چه از داستان باقی میماند؟ آنوقت همهٔ داستانها به همان هشتنه پیرنگِ ثابت فرومیکاهند.
این یادداشت دو کار میکند. نخست میکوشد روشن کند فانتزی و علمیتخیلی چیستند و ادبیاتِ گمانهزن کدام است؛ و سپس کارنامهٔ این ژانرها را در زبان فارسی، از تألیف تا ترجمه، در قالبِ یک کتابشناسیِ گزیده پیشِ چشم میگذارد. (برابرنهادهٔ «ادبیاتِ گمانهزن» برای Speculative Fiction پیشنهادِ موقتیِ حسین شهرابی، مترجم، نویسنده و محققِ ادبیاتِ شگرف است.)
فانتزی چیست و گمانهزن کدام است؟
احتمالاً بازیِ تاج و تخت (Game of Thrones) را دیدهاید؛ سریالی که در ظاهر با جنگی قرونوسطایی آغاز میشود، هرچند عنصرِ فراطبیعی (وایتواکرها) از همان نخستین صحنهٔ قسمتِ اول حاضر است؛ و با سر برآوردنِ سه اژدها در پایانِ فصلِ نخست، چهرهٔ فانتزیاش یکسره آشکار میشود. «بازیِ تاج و تخت» خود نامِ جلدِ نخستِ مجموعهای به نامِ «نغمهٔ آتش و یخ» است که قرار است هفت جلد باشد. نوشتنِ جلدهای پایانی همچنان ادامه دارد و خوانندگان سالهاست چشمبهراهاند.
اما پیش از شمردنِ شاخهها، بد نیست بپرسیم اصلاً چه چیزی همهٔ این آثار را کنارِ هم مینشاند.
هر داستانِ گمانهزن، در ته خود، نوعی نقشه از دنیای واقعی است؛ نقشهای از جهانی تازه که چند تفاوتِ کلیدی با جهانِ ما دارد. و نقشه هیچگاه بهاندازهٔ سرزمین نیست؛ اگر بود، دیگر نقشه نبود، خودِ سرزمین بود. پس هر نقشه ناچار چیزهایی را جا میاندازد و جاهای خالی دارد. نویسندهٔ گمانهزن این جاهای خالی را با چیزی پر میکند که میتوان «حقیقتِ دگرگونشده» نامیدش؛ چون هیچ خیالی از هیچ ساخته نمیشود و هر خیال، حقیقتی است که پیچانده شده باشد. اژدها همان خزنده است، بزرگشده و آتشگرفته؛ سفینه همان کشتی است، پرتابشده به دلِ ستارهها.
ابزارِ این کار همان جملهٔ آشناست: «چه میشد اگر…». چه میشد اگر در آینده کتابها را میسوزاندند؟ چه میشد اگر روباتِ هوشمند میساختیم؟ و کاری که از پسِ این جمله برمیآید این است که گوشهای از واقعیت را که از فرطِ آشنایی دیگر نمیدیدیم، دوباره غریب کند تا برای نخستین بار واقعاً ببینیمش؛ بهشرطی که ما، خواننده، برای لحظهای ناباوریمان را کنار بگذاریم و اجازهٔ ورود بدهیم.
اینجاست که مرزها روشن میشود. بنا بر همین، ادبیاتِ گمانهزن (Speculative Fiction) عنوانی کلی است برای سبکهایی که دنیایی متفاوت با دنیای واقعی را تصویر میکنند، به این شرط که آن تفاوت بنیادی باشد و با حذفش داستانی در کار نباشد. به همین دلیل ادبیاتِ تمثیلی، مثلِ کلیله و دمنه، گمانهزن بهشمار نمیآید؛ چون هرچیزش مابهازای نظیربهنظیر در دنیای واقعی دارد و پاسخش از پیش آماده است. گمانهزن برعکس، میخواهد چشم را به چیزی بگشاید که از پیش نمیدانستیم.
ادبیاتِ گمانهزن چهار شاخهٔ اصلی دارد: فانتزی، علمیتخیلی، وحشت، و کارآگاهی‑جنایی. کارآگاهی شاید در نگاهِ نخست در این جمع غریب بنماید، اما آن هم جهانی بسته و قانونمند میسازد که خواننده باید بر پایهٔ سرنخها و منطقِ درونیاش بازسازیاش کند؛ گمانهزنیای از جنسِ دیگر.
فانتزی همان ژانری است که جادو و جنبل و اژدها و موجوداتِ خیالی مثلِ جن و پری و الف و دورف در آن پیدا میشوند. بسیاری از فانتزیهای مدرن از اساطیرِ اروپایی برآمدهاند، اما این تنها گونهٔ فانتزی نیست. هر جا جوانی تصمیم بگیرد به سفری سخت و خطرناک برود که نتیجهاش بزرگشدنِ خودش یا شکستِ نیروهای شیطانی باشد، احتمالاً با فانتزی سروکار داریم. دنیاهای فانتزی قانون و منطق دارند و هردمبیل کار نمیکنند؛ به بیانِ نقشهای که گفتیم، فانتزی همان زنجیرهٔ علت و معلولِ جهان را دگرگون میکند و جهانی خودمنسجم با منطقِ خاصِ خود میسازد. از نویسندگانِ شاخصِ این ژانر: تالکین (اربابِ حلقهها)، جرج آر. آر. مارتین (بازیِ تاج و تخت)، تری پرچت (مجموعهٔ جهانِ صفحهمسطح)، نیل گیمن (خدایانِ آمریکایی، ناکجا)، تنیث لی، جی. کی. رولینگ (هری پاتر)، رابرت جردن (چرخِ زمان)، برندن سندرسن (مهزاد)، جین ولف، جک ونس، راجر زلازنی (اَمبر)، فیلیپ پولمن (نیروی اهریمنیاش)، لرد دانسِنی و فریتز لایبر.
علمیتخیلی همان ژانری است که سینما تماموکمال در آغوشش کشیده است. در نگاهِ نخست، ژانرِ سفینهٔ فضایی و روبات و حکومتهای تمامیتخواهِ آینده و البته دکتر هو بهنظر میرسد. اما فقط این نیست. هر جا بتوانیم در امتدادِ وضعِ موجودِ جهان بپرسیم «چه میشد اگر فلان میشد؟» یک داستانِ علمیتخیلی داریم. اینجا، برخلافِ فانتزی، نویسنده قوانینِ شناختهشدهٔ جهان را دستنخورده میگذارد و تنها یک قانونِ تازه میافزاید. «چه میشد اگر روباتِ هوشمند ساخته میشد؟» شد داستانهای روباتیِ آسیموف، و «چه میشد اگر در آینده کتابها را میسوزاندند؟» شد فارنهایت ۴۵۱ِ ری بردبری. سه تن را «سه غولِ بزرگِ علمیتخیلی» میخوانند: آیزاک آسیموف (سری بنیاد و سری روباتها)، رابرت ای. هاینلاین و آرتور سی. کلارک. در میانِ دیگران: فیلیپ ک. دیک، ویلیام گیبسون، بروس استرلینگ، هارلن الیسون، اورسن اسکات کارد، مایکل کرایتون (پارک ژوراسیک)، مارگارت اتوود (سرگذشتِ ندیمه) و اورسولا کی. لوگوین.
وحشت و کارآگاهی‑جنایی برخلافِ دو شاخهٔ پیشین قدمتی باستانی دارند و ریشهشان را میتوان در کهنترین داستانهایی جست که کنارِ آتشهای شبانه گفته میشد. وحشت میکوشد واکنشی احساسی، روانی یا حتی فیزیکی برانگیزد، از غافلگیریِ آنی تا ترسِ روانیِ ماندگار؛ از نویسندگانش ادگار آلن پو، هوارد فیلیپس لاوکرفت و استیون کینگاند. جنایی هم بیش از هر شاخهٔ دیگری در فارسی نمونه دارد، از آرسن لوپن و آگاتا کریستی در ترجمه تا کارآگاه کاوه در تألیف.
کارنامهٔ ادبیات گمانهزن در زبان فارسی
این ژانر در فارسی نه پرطرفدار بوده و نه پرتعداد. بر اساسِ پژوهشِ حاج زمان، نخستین ترجمهٔ علمیتخیلی در ایران «سفرِ هشتادروزه به دورِ دنیا» اثرِ ژول ورن بوده که در ۱۲۷۸ توسط محمدحسینخانِ ذکاءالملک (فروغی) منتشر شد — همزمان با نخستین گامهای پیدایشِ این گونه در ادبیاتِ جهان. «میکرومگاس» (ولتر) و «کارخانهٔ مطلقسازی» (چاپک) در دههٔ ۱۳۲۰ ترجمه شدند. در تألیف، رستم در قرنِ بیستودوم (۱۳۱۳) را غالباً نخستین رمانِ علمیتخیلیِ فارسی میخوانند؛ هرچند مجمع دیوانگانِ همین نویسنده (۱۳۰۳)، با سفر به زهره و شهرهای پرنده، یک دهه پیشتر است و آن را نخستین آرمانشهرِ ادبیاتِ فارسی (و بهروایتی نخستین نوشتهٔ علمیتخیلیِ ایرانِ معاصر) دانستهاند. اینکه کدام را «نخستین» بدانیم بسته به آن است که علمیتخیلی را بر محورِ علم و فناوری تعریف کنیم یا بر محورِ گمانهزنیِ آرمانشهری. صادق هدایت نیز سه داستانِ کوتاهِ علمیتخیلی دارد: «س.گ.ل.ل» (از مجموعهٔ سایهروشن، ۱۳۱۲)، «پدران آدم» و «میمونهای کوهِ دماوند» — هرچند هدایت آنها را با قصدِ نوشتنِ علمیتخیلی ننوشت.
اختلاف میانِ دو سوی این کارنامه چشمگیر است. آثارِ ترجمهشدهای چون اربابِ حلقهها، هری پاتر و تلماسه با استقبالی پرشور روبهرو شدهاند، اما به گزارشِ رسانههای فرهنگی، فروشِ کتابهای تألیفیِ این ژانرها در بیشترِ موارد بهزحمت به دوهزار نسخه میرسد. به بیانِ دیگر، خوانندهٔ فارسیزبان این ژانر را دوست دارد، اما بیشتر بهزبانِ دیگران.
نقطهٔ عطفِ سازمانیافتگیِ این جریان، راهاندازیِ «آکادمی فانتزی» در اردیبهشتِ ۱۳۸۳ بود؛ وبگاهی هواداری که بعدها به «گروهِ ادبیات گمانهزن» شناخته شد، نخستین دانشنامهٔ اینترنتیِ علمیتخیلی و فانتزی و اساطیر را به فارسی پدید آورد و از ۱۳۸۸ جایزهٔ «هنر و ادبیات گمانهزن» را بنیان نهاد. واژهٔ «گمانهزن» نیز خود ساخته و رواجیافته در همین فضاست.
آنچه در پی میآید کتابشناسیِ گزیدهای است در چهار بخش: تألیفیِ علمیتخیلی، تألیفیِ فانتزی، ترجمهشدهٔ علمیتخیلی و ترجمهشدهٔ فانتزی. وحشت و کارآگاهی، با همهٔ اهمیتشان، در این فهرستِ گزیده تنها در متن یاد شدهاند. این فهرست بههیچوجه جامع نیست و بر پایهٔ حافظهٔ شخصیِ نویسنده نوشته شده، نه یک تحقیقِ منظم و فراگیر؛ بهویژه در ترجمه که صدها عنوان را دربر میگیرد، تنها مجموعهها و عناوینِ کانونی آمدهاند. برای فهرستِ کاملتر میتوانید به sfdb.ir مراجعه کنید و با داشتنِ نامِ نویسنده، جستوجو در nlai.ir (سایتِ کتابخانهٔ ملی) نیز راهگشاست. بخشِ کتابشناسی از مقالهٔ «تاریخِ علمیتخیلیِ فارسی» نوشتهٔ محمد حاجزمان نیز بهره برده است.
بخش یک: علمیتخیلیِ تألیفی
رستم در قرنِ بیستودوم — عبدالحسین صنعتیزادهٔ کرمانی. نخست بهصورتِ پاورقی در روزنامهٔ «شفق سرخ» و سپس بهصورتِ کتاب در ۱۳۱۳. دانشمندی به نامِ جانکاس که ماشینِ زندهکردنِ مردگان را ساخته، رستمِ پهلوان را در سالِ ۲۱۵۳ میلادی زنده میکند تا بپرسد زندگی در گذشته بهتر بوده یا در جهانِ مدرن، و رستم در رویاروییِ با علم و فناوری احساسِ غربت میکند. از نخستین رمانهای علمیتخیلیِ فارسی (با محوریتِ علم و فناوری). بازنشر با تصحیحِ مهدی گنجوی (نشر نفیر، ۱۳۹۶، ۱۶۰ صفحه) شاملِ دیباچهٔ محمدعلی جمالزاده و نامهٔ منتقدانهٔ نیما یوشیج است.
مجمع دیوانگان — عبدالحسین صنعتیزادهٔ کرمانی. چاپِ نخست ۱۳۰۳. گروهی از بیمارانِ یک تیمارستان که از وضعِ جامعه ناخرسندند، در شبِ سالِ تحویل آرمانشهری آینده را تصویر میکنند که در آن عقل و علم بر جهل چیره است. آن را نخستین رمانِ آرمانشهریِ ادبیاتِ فارسی و بهروایتی نخستین نوشتهٔ علمیتخیلیِ ایرانِ معاصر میدانند، با عناصری چون سفر به زهره و شهرهای پرنده؛ یعنی یک دهه پیش از رستم در قرنِ بیستودوم. بازنشر با تصحیحِ مهدی گنجوی و مهرناز منصوری، نشر مانیاهنر، ۱۳۹۶.
جهش، خاطراتِ روزِ بعد — محمد قصاع. نشر البرز. رمانی که خودِ قصاع آن را آغازِ واقعیِ علمیتخیلیِ تألیفیِ پس از انقلاب میداند.
کاجزدگی — ضحی کاظمی. نشر چشمه (مجموعهٔ قفسهٔ آبی)، ۱۳۹۵، ۱۷۵ صفحه. رمانی علمیتخیلی با گرایشِ آخرالزمانی دربارهٔ مردمِ شهری مسخشده که سایهای نیرومند و بیماریای مرموز بر آن سیطره دارد. کاظمی عناصرِ اسطورهای ایرانی را با قواعدِ ژانر درمیآمیزد. موردِ تقدیرِ نخستین دورهٔ جایزهٔ نوفه (۱۳۹۷).
دیگر آثارِ ضحی کاظمی. ضحی کاظمی پرکارترین چهرهٔ علمیتخیلیِ تألیفیِ معاصر است و مدیرِ کتابفروشی «راما»، نخستین کتابفروشیِ تخصصیِ ادبیات گمانهزنِ ایران. از کارهایش: «آدمنما» (نشر هیلا، پادآرمانشهری دربارهٔ سیصد سالِ آینده)، «سندروم ژولیت» (دیستوپیای کارآگاهی)، «پاکسازیِ تزِ قاتل» (نشر چترنگ، ۱۴۰۲)، «رنسانس مرگ» (برندهٔ نوفه ۱۳۹۹)، مجموعهٔ نوجوانِ «دنیای آدمنباتیها» (نشر هوپا) و مجموعهداستانِ «زمانسوار» (۱۴۰۰).
ما و را (ماورا) — محمدرضا ایدروم. داستانی که سالها پس از تصرفِ زمین بهدستِ «ریفها» میگذرد؛ آدمها میانِ سیارههای سَرِزُهَر، دِنَب و مجمعالسیاراتِ اطلس پراکندهاند و سیارهای با ماشینهایی باستانی کشف میشود که تصویری فیزیکی از همهٔ بهشتهای افسانهای است. مردِ مفلوکی به نامِ کمال سرادقی بهتصادف در لاتاری برنده میشود و این آغازِ ماجراهایی پررمزوراز است.
آثارِ ایرج فاضل بخششی. از معدود نویسندگانِ علمیتخیلیِ معاصر، با عناوینی چون «انسانها و ابربرجها»، «پیامی از فراسوی زمین»، «فرشتهٔ نگهبان»، «فرزندانِ خورشید» و «سفر به سیارهٔ تِرا».
تاریکروشنا — آرمان آرین. نشر قطره، ۱۳۹۳ (بازچاپ نشر موج، ۱۳۹۶). داستانی بلند با بنمایههای علمیتخیلی‑عرفانی که در سالِ ۳۰۰۰ میلادی میگذرد.
رودخانههای مریخ — مهدی بنواری. نشر باژ، ۱۴۰۲. تصویرگر: احسان میرزایی. علمیتخیلیِ اسپیساوپرای نوجوان؛ جلدِ نخستِ «مجموعهٔ ماجراهای دوقلوهای بهرام». داستانِ تارا و تمیم، دو نوجوانِ دانشآموزِ دبیرستانِ نظامی در مریخِ قرنِ بیستوچهارم. از معدود نمونههای اسپیساوپرای تألیفیِ فارسی برای گروهِ نوجوان.
مسافرانِ کهکشان — منیژه گمار. نشر سمور، ۱۳۶۹.
سیارهی یخی — حمید نوایی لواسانی. نشر مدرسه، ۱۳۷۶. از معدود آثارِ تألیفیِ این دوره که با اقبالِ خوانندگانِ ژانر روبهرو شد.
آخرین بنیادِ کهکشانی — فرهاد ارکانی. نشر دنیایِ قلم، ۱۳۷۵. مجموعهداستانِ علمیتخیلی.
در همین حوزه، آثاری چون «پرندگانِ خبیث» (دانیال حقیقی) و «فیلی در اتاق» (مریم نفیسیراد) نیز در سالهای اخیر منتشر و در جوایزِ ژانری دیده شدهاند.
بخش دو: فانتزیِ تألیفی
پارسیان و من — آرمان آرین. نشر موج. سهگانه. جلدِ یک «کاخِ اژدها» (ضحاکِ ماردوش، ۱۳۸۲)، جلدِ دو «رازِ کوهِ پرنده» (رستمِ دستان، ۱۳۸۴)، جلدِ سه «رستاخیز فرا میرسد» (کوروشِ بزرگ، ۱۳۸۵). بازآفرینیِ خلاقانهٔ شاهنامه با الهام از ساختارِ سهبخشیِ آن (اسطوره، حماسه، تاریخ). نخستین سهگانهٔ فانتزیِ ایرانی بر پایهٔ اسطوره و تاریخِ ایران و برندهٔ کتابِ سالِ ۱۳۸۴؛ آرین جوانترین برندهٔ این جایزه شد. چون مجموعه، هرچند خوشخوان، بازآفرینیِ فردوسی است، فانتزیِ محض بهشمار آوردنش اندکی محلِ تردید است.
پَتَش خُوآرگَر — آرمان آرین. نشر افق. پنجگانه. «حماسه؛ سرآغاز» (۱۳۹۴)، «مردی از تبارِ اژدها» (۱۳۹۵)، «بر بنیادهای هستی» (۱۳۹۶)، «از ژرفای تاریکی» (۱۳۹۹)، «حماسهٔ اندرون» (۱۴۰۰). فانتزی بر پایهٔ «اوستا» و «بُندَهِش»؛ جهانی که فرّهٔ ایزدی از آن گریخته و سرنوشتش بهدستِ نوجوانی افتاده است. برندهٔ نشانِ نقرهایِ لاکپشتِ پرنده ۱۳۹۷.
دیگر آثارِ آرمان آرین. سهگانهٔ «اَشوَزدَنگهِه» (نشر موج)، سهگانهٔ «آیندهٔ کهن» (نشر زعفران، ۱۳۹۲؛ بازچاپِ تکجلدی نشر پرتقال، ۱۴۰۱)، «کابوسِ باغِ سیاه» (نشر ایرانبان، ۱۳۹۰؛ دارکفانتزی/وحشتِ اسطورهای)، «سِپیتمان» (روایتِ زندگیِ زرتشت) و مجموعهٔ مصوّرِ «شاهنامَگ». آرین برجستهترین چهرهٔ فانتزیِ تألیفیِ ایران با تکیه بر اسطورهٔ ایرانی است.
خدماتِ دستگاهِ هیولاسازِ دمشقی — بهزاد قدیمی. از آن داستانهای بومی و شرقی که عناصرِ فانتزیِ مدرن را با رایحهای تاریخی درآمیخته است. روایتی هزارویکشبی از هیولاسازی به نامِ شالجوم که در تاریخی خیالی با موجوداتِ افسانهای روبهرو میشود و به هریک خدماتی غریب ارائه میدهد.
سورمهسرا — رامبد خانلری. از نمونههای فانتزیِ تألیفیِ معاصر.
خاکِ آدمپوش — ضحی کاظمی. نشر هیلا. رمانی فانتزی‑تاریخی.
هوشمندانِ سیارهٔ اوراک — فریبا کلهر. از آثارِ شاخصِ فانتزیِ دههٔ هفتاد. صبا، دختری که با نردبانی جادویی از زمین به سیارهٔ اوراک (همسایهٔ نامرئیِ زمین) میرود و آنجا میانِ آدمهایی با نامهای سومری زندگی میکند.
پیشینهٔ تاریخی. «افسانهٔ طیِ زمان» (۱۳۰۱) اثرِ موسی نثریِ همدانی از نخستین نمونههای فانتزیِ تألیفیِ ایرانی است. در حوزهٔ آثارِ وهمآلود نیز داستانِ کوتاهِ «س.گ.ل.ل» از صادق هدایت (در مجموعهٔ سایهروشن، ۱۳۱۲)، داستانی آخرالزمانی که دو هزار سال بعد میگذرد، از معدود نمونههای گمانهزن در ادبیاتِ کلاسیکِ معاصر است.
بخش سه: علمیتخیلیِ ترجمهشده
تلماسه (Dune) — فرانک هربرت. ترجمهٔ سید مهیار فروتنفر. کتابسرای تندیس. شاملِ «تلماسه»، «مسیحای تلماسه» و «فرزندانِ تلماسه». پل آتریدیس واردِ سیارهٔ بیابانیِ آراکیس میشود، تنها منبعِ مادهٔ گرانبهای «اسپایس»؛ اثری که سیاست، دین، قدرت و بومشناسی را درمیآمیزد. رمانِ «سرنوشتسازان» از همین نویسنده را محمد قصاع به فارسی برگردانده است.
بنیاد (Foundation) — آیزاک آسیموف. ترجمهٔ شاخصِ امروزی از حسین شهرابی (کتابسرای تندیس، ۱۳۹۹: سهگانهٔ بنیاد، بنیاد و امپراتوری، بنیادِ دوم، و دو پسادرآمد در ۱۴۰۱). ترجمههای دیگر: سیامک بهمنش (نشر کتابِ آمه، ۱۴۰۰) و ترجمهٔ قدیمیِ محمد فیروزبخت با عنوانِ «ظهورِ امپراتوریِ کهکشانها» (انتشارات شقایق، ۱۳۷۱). در آیندهای دور، امپراتوریِ کهکشانی رو به فروپاشی است و دانشمندانی با علمِ «روانتاریخی» میکوشند سرنوشتِ بشر را بهسوی ثبات برانند.
من، روبات (I, Robot) — آیزاک آسیموف. با ترجمههای گوناگون: فرینوش رمضانی، هوشنگ غیاثینژاد و محمد علیزاده عطار. مجموعهٔ کاملِ داستانهای رباتی نیز با عنوانِ «روباتِ کامل» بهترجمهٔ سعید سیمرغ منتشر شده است.
۱۹۸۴ — جورج اورول. ترجمهٔ معیار از صالح حسینی (نشر نیلوفر، چاپِ نخست ۱۳۶۱). ترجمههای دیگر: حمیدرضا بلوچ (نشر مجید) و مریم فیروزبخت. رمانِ پادآرمانشهریِ کلاسیک دربارهٔ جامعهای تمامیتخواه زیرِ نگاهِ «برادرِ بزرگ».
دنیای قشنگِ نو — آلدوس هاکسلی. ترجمهٔ سعید حمیدیان با ویرایشِ صالح حسینی. نشر نیلوفر. آرمانشهری وارونه که در آن انسانها در آزمایشگاه تولید و طبقهبندی میشوند و آزادیِ فردی فدای ثباتِ اجتماعی شده است.
فارنهایت ۴۵۱ — ری بردبری. ترجمههای رقیب: مژده دقیقی (نشر ماهی)، معین محبعلیان (نشر میلکان) و علیاصغر شیعهعلی. در جامعهای آیندهنگر که کتابها ممنوع و سوزانده میشوند، آتشنشانی به نامِ مونتاگ به ارزشِ کتاب و اندیشه پی میبرد.
آیا آدممصنوعیها خوابِ گوسفندِ برقی میبینند؟ — فیلیپ ک. دیک. ترجمهٔ محمدرضا باطنی. روشنگران و مطالعاتِ زنان، ۱۳۸۵، ۳۰۴ صفحه. زمینهٔ فیلمِ «بلید رانر»؛ شکارچیِ جایزهبگیری که مأمورِ یافتن و نابودیِ اندروئیدهای فراری است، به مرزِ انسان و ماشین میاندیشد.
خلعشدگان (The Dispossessed) — اورسولا کی. لوگوین. ترجمهٔ حامد کاظمی. نشر چشمه. رمانی از چرخهٔ هاینیشِ لوگوین؛ آرمانشهری دوگانه دربارهٔ فیزیکدانی از سیارهای آنارشیست که به سیارهٔ سرمایهدارِ همسایه سفر میکند. اثری علمیتخیلی و مستقل از دنیای دریای زمین.
حکایتهای مریخ (The Martian Chronicles) — ری بردبری. ترجمهٔ مهدی بنواری (من). مجموعهداستانی بههمپیوسته دربارهٔ کوچِ آدمیان به مریخ، رویاروییشان با بومیانِ سرخِ آن سیاره و سرنوشتِ زمین در سایهٔ این کوچ؛ از کلاسیکهای بیچونوچرای علمیتخیلی که شعر و حسرت را با گمانهزنی درمیآمیزد.
بازیِ اِندر (Ender’s Game) — اورسن اسکات کارد. ترجمهٔ پیمان اسماعیلیان. نشر قطره. کودکی نابغه در مدرسهای نظامی‑فضایی آموزش میبیند تا بشریت را در برابرِ هجومِ بیگانگان رهبری کند. علمیتخیلیِ نظامی.
ساکنانِ کهکشان (Citizen in the Galaxy) — رابرت ا. هاینلاین. ترجمهٔ محمود مصاحب، ۱۳۳۹. نخستین اثرِ علمیتخیلیِ کلاسیک به معنایِ حقیقیِ کلمه که در ایران منتشر شد.
پیشینه و دیگر آثار. آثارِ ژول ورن از نخستین و پرشمارترین ترجمهها بودند، و «۲۰۰۱: اودیسهٔ فضایی» آرتور سی. کلارک در ایران با نامِ «رازِ کیهان» منتشر شده است. از مترجمانِ شاخصِ این حوزه میتوان محمد قصاع (از ۱۳۶۷)، حسین شهرابی، سید مهیار فروتنفر، حسین ابراهیمی (الوند)، پیمان اسماعیلیان، مهرداد تویسرکانی و فربد آذسن را نام برد — این فهرست به هیچ وجه جامع نیست و به حافظهٔ نویسنده ارجاع دارد.
بخش چهار: فانتزیِ ترجمهشده
اربابِ حلقهها (The Lord of the Rings) — جی. آر. آر. تالکین. ترجمهٔ رضا علیزاده. نشر روزنه، از ۱۳۸۱. شاملِ «یارانِ حلقه»، «دو برج» و «بازگشتِ شاه». حماسهای فانتزی در «سرزمینِ میانه»؛ فرودوی هابیت باید حلقهٔ یگانهٔ قدرت را برای نابودی به قلمروِ سائورون ببرد.
آثارِ مرتبطِ تالکین (ترجمهٔ رضا علیزاده، نشر روزنه): «هابیت» (۱۳۸۳)، «سیلماریلیون» (۱۳۸۶)، «فرزندانِ هورین» (۱۳۹۱)، «قصههای ناتمام» (۱۳۹۲) و «سقوطِ گوندولین». از «هابیت» ترجمههای دیگری نیز هست، از جمله فرزاد فربد.
هری پاتر (Harry Potter) — جی. کی. رولینگ. ترجمهٔ ویدا اسلامیه. کتابسرای تندیس. هفت جلدِ اصلی، از «سنگِ جادو» تا «یادگارانِ مرگ»، بهعلاوهٔ نمایشنامهٔ «فرزندِ نفرینشده». بهسببِ واگذارنشدنِ حقِ ترجمه به ناشری در ایران، ترجمههای متعددی از این مجموعه در بازار موجود است.
نغمهٔ آتش و یخ / بازیِ تاج و تخت — جرج آر. آر. مارتین. با ترجمههای چندگانه: رویا خادمالرضا (نشر ویدا، از ۱۳۹۱)، میلاد بابانژاد و مهرزاد جعفری (انتشارات آذرباد) و کیارش آفاقی (نشر هخامنش). در سرزمینِ خیالیِ وستروس خاندانهای اشرافی بر سرِ تاجوتخت توطئه میکنند، حالآنکه تهدیدی ماوراطبیعی از فراسوی دیوارِ شمالی نزدیک میشود.
سرگذشتِ نارنیا (The Chronicles of Narnia) — سی. اس. لوئیس. ترجمههای اصلی: پیمان اسماعیلیان (انتشارات قدیانی)، امید اقتداری و منوچهر کریمزاده (هرمس) و آرش حجازی (کاروان). هفت جلد، از «شیر، کمد، جادوگر» تا «آخرین نبرد».
دریای زمین (Earthsea) — اورسولا کی. لوگوین. ترجمهٔ پیمان اسماعیلیان. انتشارات قدیانی. ماجراهای ساحری به نامِ گد در مجمعالجزایرِ جادوییِ دریای زمین. در این دنیا خبری از فرارهای معجزهآسا نیست و جادوگر هم باید تابعِ قانونِ جهان باشد.
بارتیمیوس — جاناتان استرود. ترجمهٔ محمد قصاع. انتشارات افق. سهگانه. فانتزی دربارهٔ جنّی به نامِ بارتیمیوس و شاگردِ جادوگری در لندنی بدیل.
ناکجا (Neverwhere) و مارکی چطور کتش را پیدا کرد (How the Marquis Got His Coat Back) — نیل گیمن. ترجمهٔ مهدی بنواری (من). ناکجا روایتِ مردی به نامِ ریچارد میهیو است که با کمک به دختری زخمی به دنیای زیرینِ لندن کشیده میشود؛ شهری اسرارآمیز و موازی، زیرِ پای لندنِ بالایی، با قواعد و ساکنانی از جنسِ دیگر. مارکی چطور کتش را پیدا کرد نیز ماجرایی جداگانه از همین جهان است که به یکی از شخصیتهای محبوبِ ناکجا میپردازد.
فرانکنشتاین در بغداد — احمد سعداوی. اثرِ نویسندهٔ عراقی که در بغدادِ پس از جنگ میگذرد؛ روحی در کالبدی قرضی به زندگی بازمیگردد. شاید بتوان آن را در رئالیسمِ جادویی جای داد، اما سرشار از عناصرِ فانتزی است.
مترجمانِ شاخصِ فانتزی. فرزاد فربد (هابیت)، فرزین سوری، پیمان اسماعیلیان (نارنیا، دریای زمین) و مهرداد تویسرکانی از مترجمانِ شاخصِ فانتزی به فارسیاند — این فهرست به هیچ وجه جامع نیست و به حافظهٔ نویسنده ارجاع دارد. کتابشناسیِ کاملتر در fa.sfdb.ir به تدریج تکمیل خواهد شد.
چند اثرِ شاخص از نگاهی نزدیک
آخرین تکشاخ اثرِ پیتر اس. بیگل: ماجرای تکشاخی است که از زبانِ دو شکارچی درمییابد آخرین بازماندهٔ نوعِ خویش در جهان است، و همین جرقهٔ سفرِ بلوغآورِ او در جستوجوی همنوعانش میشود.
کُنان بربر قهرمانِ بیش از پنجاه کتابِ فانتزی بهقلمِ رابرت ای. هوارد است که در ۱۹۳۲ معرفی شد. قهرمانِ ژانرِ شمشیر و جادوست و داستانهایش نخستین جایی است که ساختارِ این زیرژانر آشکارا شکل میگیرد.
گورمنگاست مجموعهای فانتزی بهقلمِ مروین پیک (۱۹۴۶ تا ۱۹۵۹) است که به زندگیِ دیوانهوارِ اهالیِ قلعهٔ گورمنگاست میپردازد. ترجمهٔ فارسیِ آن در دسترس نیست.
خدایانِ آمریکایی مهمترین اثرِ نیل گیمن است. خدایانِ کهنِ دورانِ پاگانی در دنیای جدید باید با خدایانِ تازهای مثلِ رسانه و ماشین بر سرِ سهمی از باورِ مردم بجنگند. داستان مردی به نامِ «سایه» را دنبال میکند.
یادداشتِ پایانی دربارهٔ مرزها
دستهبندیِ این آثار همیشه قطعی نیست. بسیاری از کارهای تألیفیِ فارسی، بهویژه آثارِ آرمان آرین، بازآفرینیِ اسطورهای‑حماسیاند و فانتزیِ محض خواندنشان محلِ بحث است. در آثارِ پرترجمه ترجمهٔ معیارِ واحدی وجود ندارد و نامِ مترجم و ناشر را باید با دقت دید. سرانجام، انبوهی از رمانهای گمانهزنِ فارسی در سایتهای دانلودِ رمان منتشر میشوند که فاقدِ مشخصاتِ کتابشناختیِ رسمیاند و از این فهرست بیرون ماندهاند.
این کارنامه، با همهٔ کمبرگوباریاش، نشان میدهد که نهالِ ادبیات گمانهزنِ فارسی نشانده شده است؛ آبیاریاش با ماست.
این یادداشت تعریفی ساده و کاربردی بود. اگر میخواهی از این تصویرِ ساده فراتر بروی و سازوکارِ نظریِ گمانهزن (نگاشت، حفره، دگردیسی و تعلیق) را با دقت و با ارجاعهای آکادمیک ببینی، نوشتهٔ «در چیستی ادبیات گمانهزن» را بخوان.