مهدی بنواری

بررسی و خلاصهٔ دایره‌المعارفی «نمونه‌های نخستین انسان و نخستین پادشاه در تاریخ افسانه‌ای ایرانیان»

Sat, 18 Jul 2026 00:00:00 +0000

اثر: آرتور کریستنسن (Arthur Christensen)، ایران‌شناس برجستهٔ دانمارکی عنوان اصلی: Les types du premier homme et du premier roi dans l’histoire légendaire des Iraniens (۱۹۱۷)

مقدمه

کتاب «نمونه‌های نخستین انسان و نخستین پادشاه در تاریخ افسانه‌ای ایرانیان» اثر آرتور کریستنسن، ایران‌شناس برجسته دانمارکی، یکی از ژرف‌ترین آثار در حوزه اسطوره‌شناسی تطبیقی و تاریخ افسانه‌ای ایران است که در سال ۱۹۱۷ به چاپ رسید. کریستنسن در این اثر با تکیه بر منابع کهن از جمله اوستا، متون پهلوی (بندهشن، دینکرد و زادسپرم)، متون مانوی، و منابع دوران اسلامی (تاریخ طبری، مروج‌الذهب، آثار الباقیه، شاهنامه فردوسی و…)، سیر تطور و دگردیسی اسطوره‌های مربوط به آفرینش انسان و نخستین پادشاهان را بررسی می‌کند. هدف او نشان دادن این حقیقت است که چگونه باورهای خام اساطیری در طول هزاران سال، تحت تأثیر اصلاحات مذهبی زرتشت، تغییرات ساختار اجتماعی و ملاحظات سیاسی ساسانی و اسلامی، صیقل خورده و از دل اسطوره‌های کیهانی، حماسه‌های ملی و پادشاهان تاریخی استخراج شده‌اند.

پیرنگ‌های بنیادین

Tue, 09 Jun 2026 00:00:00 +0000

کریستوفر بوکر در «هفت پیرنگِ پایه» (The Seven Basic Plots, 2004) پس از سه دهه پژوهش استدلال می‌کند که روایت‌های بشری — از اسطوره تا رمان مدرن — در هفت الگوی بنیادین جای می‌گیرند:

۱. غلبه بر هیولا (Overcoming the Monster) — قهرمان با شری بزرگ رویارو می‌شود و آن را از پای درمی‌آورد. ۲. از فقر به ثروت (Rags to Riches) — شخصیتی فرودست به جایگاهی بالا می‌رسد. ۳. سفر و جستجو (The Quest) — گروهی به سوی هدفی دور حرکت می‌کنند. ۴. سفر و بازگشت (Voyage and Return) — ورود به دنیایی عجیب و بازگشتی دگرگون‌شده. ۵. کمدی (Comedy) — سوءتفاهم‌ها گره می‌خورند تا سرانجام گره‌ها گشوده شوند. ۶. تراژدی (Tragedy) — شخصیت بر اثر نقصی درونی سقوط می‌کند. ۷. تولد دوباره (Rebirth) — شخصیت در چنگ تاریکی است تا رستگار شود.

در چیستی ادبیات گمانه‌زن

Tue, 09 Jun 2026 00:00:00 +0000

نسخهٔ اولیهٔ این مقاله طی جلسات متوالی در دفترِ همشهری داستان و آکادمی فانتزی با محمد حاج‌زمان و همکارانِ وقت به تحریر درآمد. از آن زمان این چهارمین و کامل‌ترین نگارشِ آن است و بیانِ دغدغهٔ شخصی من در موردِ چیستیِ این ژانر و ارتباطِ آن با وضعیتِ ذهنیِ ناباوریِ مدام است.

وقتی واقعیت گلیچ می‌کند

Tue, 09 Jun 2026 00:00:00 +0000

پانزده‌ساله‌ای را تصور کنید که سرش را بالا می‌گیرد و در آسمانِ شیراز، به‌جای یک خورشید، دو خورشید می‌بیند. اولین فکری که از ذهنش می‌گذرد چیست؟ نه معجزه، نه جنون، نه حتی ترس. فکرِ اول این است: «گلیچ.» انگار واقعیت، مثلِ یک بازیِ ویدیوییِ پر از باگ، یک لحظه از ریل خارج شده و قرار است همان لحظه خودش را اصلاح کند.

این پسر سیناست؛ یا اگر اسمِ کهن و اصیلش را بخواهید، آتاردات. و من مدتی است که در سرِ او زندگی می‌کنم، و راستش را بخواهید کمتر کاری در زندگی‌ام به‌اندازهٔ نوشتنِ او لذت‌بخش بوده است.

ادبیات گمانه‌زن به زبان فارسی: تعریف، کارنامه و کتاب‌شناسی

Mon, 01 Jun 2026 00:00:00 +0000

نارنیا، اربابِ حلقه‌ها، بازیِ تاج و تخت، هری پاتر، هابیت، دارن شان، کُنان بربر و هوشمندانِ سیارهٔ اوراک؛ شاید همهٔ این‌ها برای من و شمای خواننده آشنا باشند. این آثار، از کتاب تا نمایش‌نامه تا فیلم و سریال، همگی در ژانرِ بزرگی جای می‌گیرند که نامش فانتزی است. گولِ معادلِ فرهنگستان را نخورید؛ «فانتزی» خیال‌پردازی نیست. فانتزی همان است که داستانی می‌گوییم و می‌شنویم که در دنیای ما جا نمی‌گیرد و اگر بخواهیم آن را به همین دنیا بیاوریم، همه‌چیزش به‌هم می‌ریزد. هری پاتر را اگر بخواهیم به دنیای خودمان بیاوریم، جز نبردِ خیر و شر چه از داستان باقی می‌ماند؟ آن‌وقت همهٔ داستان‌ها به همان هشت‌نه پیرنگِ ثابت فرومی‌کاهند.

جک ونس؛ معمار جهان‌های غریب و شگفت‌انگیز

Mon, 01 Jun 2026 00:00:00 +0000

«جک ونس بی‌شک یکی از تأثیرگذارترین و خوش‌قلم‌ترین نویسندگان تاریخ ادبیات علمی‌تخیلی و فانتزی است؛ استادی که با کلمات، سیاراتی ملموس و جادوهایی فراموش‌نشدنی خلق کرد.»

یک خبر خوب برای دوست‌داران ادبیات گمانه‌زن در ایران

مایهٔ خرسندی است که به اطلاع برسانم، پس از مدت‌ها تلاش، ترجمهٔ فارسی شاهکار جریان‌ساز جک ونس، یعنی The Dying Earth به پایان رسیده است.

این اثر که جایگاه ویژه‌ای در تاریخ ادبیات فانتزی دارد، با عنوان «زمین محتضر» و به همت «کتابسرای تندیس» در دست چاپ قرار دارد و به زودی در دسترس علاقه‌مندان قرار خواهد گرفت. امیدوارم خوانندگان ایرانی نیز از قدم گذاشتن در جهانی که خورشیدِ سرخِ آن رو به خاموشی است، لذت ببرند.

شیراز به‌عنوان فضای فانتزی

Tue, 11 Feb 2025 00:00:00 +0000

وقتی تصمیم گرفتم «واقعیتی که گلیچ کرد» را در شیراز بگذارم، اول نگران بودم. شهری با این سابقهٔ تاریخی، این وزن ادبی، این سنگینی — آیا جای مناسبی برای فانتزی مدرن است؟

بعد فهمیدم که شیراز دقیقاً به همین دلیل ایده‌آل است. شهری که تاریخ و حال در آن همزمان حضور دارند. کوچه‌هایی که می‌توانی حس کنی زمان در آن‌ها لغزیده.

آراد، شخصیت اصلی داستان، در شهری زندگی می‌کند که خودش هم نمی‌داند کجا تمام می‌شود — واقعیت یا خیال، قدیم یا جدید. شیراز این ابهام را ذاتی دارد.

صحبتی که در مراسم اهدای جوایز پرانتز داشتم

Tue, 14 Jan 2025 00:00:00 +0000

سلام

اجازه می‌خواهم با یادی از یکی از مترجمان بزرگی که امسال از دست رفت شروع کنم. علی‌اصغر بهرامی، ۲۴ خرداد ۱۴۰۲ از بین ما رفت. اما میراث مکتوبی که به جا گذاشت کاری می‌کند که یادش همیشه ماندگار باشد. علی‌اصغر بهرامی در کنار چیزهای دیگر، مترجم آثار شاخص ادبیات گمانه‌زن و به خصوص علمی‌تخیلی آخرالزمانی بود.

بهرامی کارهای بزرگی مثل منطقهٔ مصیبت‌زدهٔ شهر (The Disaster Area) و برج (High Rise) اثر J. G. Ballard را به مایی که به فارسی می‌خواندیم معرفی کرد. من و خیلی‌های دیگر، آثار کورت ونه‌گات مثل سلاخ‌خانهٔ شمارهٔ پنج، افسون‌گران تایتان، گالاپاگوس را با ترجمهٔ او خواندیم و به دنیای عجیب این نویسندهٔ منحصر به فرد وارد شدیم. بهرامی از آن دست مترجم‌هایی بود که ظرفیت بالای زبان فارسی برای روایت داستان‌های متفاوت را به ما نشان داد. ترجمه‌های او از کورت ونه‌گات، جی. جی. بالارد، چینو آچیبی، دوریس لسینگ، لئو تولستوی و … همگی خواندنی و دلنشین هستند.

گفت‌وگو در برنامه گیک‌اوت (شهر کتاب): فانتزی مدرن و شهری

Wed, 01 Jan 2025 00:00:00 +0000

رسانهٔ تصویری شهرکتاب (BookcityTV) بخش چندرسانه‌ای مؤسسهٔ شهرکتاب تهران است. این رسانه مراسم رونمایی کتاب، گفتگوهای ادبی، درس‌گفتارها و نشست‌های فرهنگی شهرکتاب مرکزی را تولید و در یوتیوب، آپارات و اینستاگرام منتشر می‌کند.

یکی از برنامه‌های ویژهٔ این رسانه «گیک‌اوت» (Geek Out) است. گیک‌اوت با اجرای آرش امیراحمدیان به ژانرهای گمانه‌زن می‌پردازد. در یکی از اپیزودهای این برنامه، به عنوان مهمان حضور داشتم و دربارهٔ تکامل فانتزی کلاسیک به مدرن، تفاوت فانتزی شهری با فانتزی حماسی، سیستم‌های جادویی، فرهنگ کنسل و جدایی خالق از اثر، و اهمیت نقد سازنده گفتگو کردیم [۰۰:۰۱:۱۶].

روایت یک رویداد: نشست بررسی کتاب رودخانه‌های مریخ در شهر کتاب

Mon, 01 Jan 2024 00:00:00 +0000

رسانهٔ تصویری شهرکتاب (BookcityTV) در یکی از برنامه‌های خود به پوشش نشست بررسی کتاب رودخانه‌های مریخ پرداخته است [۰۰:۰۰:۰۰]. در این پنل که با اجرای آرش امیراحمدیان برگزار شد، در کنار مترجمان و پژوهشگران برجستهٔ ادبیات گمانه‌زن از جمله خانم گنجی، محمود حاج‌زمان، محمدحسین جهان‌پناه و فرزین سوری حضور داشتم و گفت‌وگوی بسیار مفصلی دربارهٔ جهان‌سازی این رمان و وضعیت ادبیات علمی‌تخیلی در ایران شکل گرفت [۰۰:۰۱:۱۸].

محورهای اصلی و جذاب این نشست عبارتند از:

پشت‌پردهٔ ترجمهٔ ناکجا

Mon, 29 Aug 2022 00:00:00 +0000

نفرین ۶

این هم مثل کتاب اولم (کتاب‌های فنی را به حساب نیاوردم. حتی آن یکی تألیف را. آن‌ها را بیشتر تمرین و جمع کردن جرأت برای ترجمهٔ ادبیات در نظر می‌گیرم.) «حکایت‌های مریخ»، دچار نفرینی شد که شروع کار تا انتشار شش (۶) سال طول کشید. سال ۱۳۸۷ بعد از پایان ترجمهٔ «حکایت‌های مریخ» کار این کتاب را شروع کردم. این بار برنامه‌ای نداشتم که با کدام انتشارات می‌خواهم کار کنم و با «ما قهرمانیم» به دست آمده با مریخ، کار را شروع کردم. به دلیل همان وسواس‌ها و متفاوت بودن اثر (انگلیسی بریتانیایی بودنش به معنای دقیق کلمه) کار کند پیش می‌رفت. بعد هم خورد به افسردگی پس از ۸۸ و کندی و منگی همه‌چیز و بعد هم تلاش دیوانه‌واری کردم تا زنجیر ازدواج سنتی را با همهٔ هزینه‌های مادی و معنوی‌اش پاره کنم و شد سال ۱۳۹۱ که مریخ مرده، زنده شد.

تجربه‌های مریخی

Sun, 07 Feb 2021 00:00:00 +0000

تواریخ ایام سیاره‌ی سرخ

«حکایت‌های مریخ»، عنوانی بود که با حسین شهرابی (آن زمانی که در انتشارات کاروان بود) برای The Martian Chronicles انتخاب کردیم. قرار بود «پایان ابدیت» آسیموف را کار کنم و تند تند به سبک آن روزها روی کاغذ ترجمه می‌کردم که نمایشگاه کتاب ۱۳۸۵، کتاب را با ترجمهٔ آقای پیمان اسماعیلیان دیدم. این شد که رفتم سراغ گزینهٔ بعدی. قرار بود کتاب را روی کاغذ کاهی کهنه و مانده بزنیم و زیر عنوان هم سوتیتر کنیم: «تواریخ ایام سیارهٔ سرخ» و دو تایی ذوق می‌کردیم. شهریور ۱۳۸۶ کاری که پاییز ۱۳۸۵ شروع کرده بودم، بعد نه ماه پر وسواس تمام شد. بعضی از این وسواس‌ها را همین جا خواهم گفت. نه محض اندرز برای مترجم جوان. بلکه نقل شوری است منقرض.

آشر ۲